Hậu quy hoạch (P2)

Sự bùng nổ đô thị kì diệu và sự hiện đại hóa của Trung Hoa đã xảy ra với tốc độ chưa từng thấy. Vào năm nền kinh tế không ngừng được ưu tiên hơn so với mọi thứ khác, sự biến dổi và bành trướng của đô thị ở các thành phố lớn ven biển thường là để đáp ứng ngay những đòi hỏi khẩn cấp của sự đô thị hóa của nền kinh tế phát triển hơn là một bộ phận của quá trình Quy hoạch truyền thống. Nói cách khác, các biến đổi gây xúc động của đô thị được xảy ra trước và không lệ thuộc vào bất kì một quá trình quy hoạch nào làm cho nhà phê bình nghệ thuật Hậu Hàn Như (Hou Hanru) đưa ra thuật ngữ hậu – quy hoạch ở nơi “chúng ta bước vào một thời đại mà trong đó mọi quy hoạch dều là hoạt động phục hồi “về sau” một cách có hệ thống và bảo vệ chắc chắn”(76). Trong quá trình hậu – quy hoạch ấy sự tiết kiệm và lợi nhuận là những yếu tố đóng vai trò trung tâm. Chúng thay thế các yếu tố truyền thống, tư tưởng, xã hội, môi trường, lịch sử và thẩm mĩ như những lực lượng điểu khiển chính đằng sau sự tạo lập và bành trướng của thành phố. Mọi người sóng trong tình trạng đó đều phải đối mặt với các vấn dề khán cấp về sự thiếu ổn định, khả năng hay thay đổi và khả năng sống sót trong khi cấu trúc xã hội và cấu trúc đô thị đã thiết lập vẫn tiếp tục bị phá hủy và bị cải tổ. Trong quá trình ấy, những sự can thiệp chính của đô thị thường đem lại sự sắp xếp hỗn loạn gây xúc động và không mong muốn về mặt thị giác, cũng như các khoảng trống không gian (bị ngắt quãng) không cố ý mà có thể tạo ra những cơ hội sáng tác có tính thử thách.
Sự tập trung xây dựng nhiều ở trung tâm của thành phố châu Á là di sản của quá khứ thuộc địa và sau đó bắt chước tính hiện đại của phương Tây. Theo gương phát triển của Bắc Kinh trong đầu thế kỉ XV, các thành phố Đông Á đã thiết lập trật tự theo phương nằm ngang và sự phân tán với tính chất phức tạp khác nhau. Mỗi thành phố truyền thống của châu Á không chỉ có một trung tâm, mà bao gồm một loạt sự kiện trọng tâm. Tôi xin trích dẫn từ cuốn sách tuyệt vời của Zhu Jianfei về chiến lược không gian của Trung Hoa: “Trong khi sự tiếp cận của phương Tây thừa nhận chủ thể có trung tâm có khoảng cách gần với khách thể có trung tâm và phơi bày trong không gian chung thì cách tiếp cận của Trung Hoa lại làm cho chủ thể chìm xuống và di động trong cảnh quan”<77). Hơn nữa, ngay cả trung tâm quan trọng nhất “cũng vừa là trống rỗng, vừa là vật thể ba chiều”(7X), nhưng không bao giờ bày tỏ một cách tự nhiên sự ngợi ca bằng thị giác. Vì vậy ý kiến của tôi là châu Á có thể dễ tiếp thu hơn đối với khái niệm hậu – hiện đại – một hệ thống chấp nhận những trung tâm gồm nhiều thành phần khác nhau, phức tạp và lai tạp mà nó có thể hội tụ ở vị trí chiến lược.
Các thành phố lớn ở miền duyên hải Trung Hoa như Thượng Hải (Shanghai), cũng như Hong Kong và Bangkok đều minh họa những mặt thay đổi và đôi khi thật ngược đời của hậu – quy hoạch. Trong nhiều thập niên Thái Lan đã nghiên cứu nhiều khả năng lựa chọn quy hoạch và hậu – quy hoạch xuất hiện để trở thành mô hình đô thị có khả năng thực thi và duy nhất có thể thực hiện được đối với Bangkok – một thành phố có hơn 10 triệu dân<79). Nhiều nét dặc điểm của Thái Lan như cơ cấu chính trị bị chia sẻ, cộng đồng doanh nhân địa phương đầy quyền lực, quyền sở hữu đất đai có tính đa dạng hóa cao độ và ảnh hưởng đầy quyền lực của chế độ quân chủ – lực lượng chiếm hữu đáng kể đất đai và tài sản – đã ăn sâu vào hiện tượng hậu – quy hoạch. Mặt khác, Trung Hoa đã lựa chọn chính trị một cách có ý thức để từ bỏ quyền quy hoạch và chấp nhận sự tiếp cận gần như vô chính phủ và chiến lược tabula rasa (phá hủy san bằng). Theo sự quan sát của mình, Hậu Hàn Như (Hou Hanru) than vãn rằng hiện tượng đó “đã có quan hệ sâu sắc với hệ tư tướng về những điều không tưởng về tính hiện đại của cả phong cách cộng sản chủ nghĩa và phong cách tư bản chủ nghĩa kiểu Mĩ” và bị hư hỏng thêm nữa bới “hệ tư tưởng của người tiêu dùng và sự tương đổng hóa chính trị – văn hoá”(8()).
Các đường phố chủ yếu của đô thị đang tổn tại ở những thành phố châu Á thường được bảo tồn và tôn tạo. Tuy nhiên, sự rung cảm của chúng chỉ có thể có được đầy đủ bởi các giải pháp đổi mới sáng tạo và bởi sự loại bỏ những công thức tồn tại đã được chứng minh, sự cứng nhắc của quy hoạch hiện đại chủ nghĩa và các hình ảnh thẩm mĩ đô thị lỗi thời. Tính linh hoạt và tính không hạn chế do cách tiếp cận của hậu – quy hoạch đề ra đã cho phép khu trung tâm của Hong Kong có được quy mô của những đường phố chính của nó, các chợ và những tuyến đường xe điện của năm qua. Trong các cộng đồng đô thị nhiều tầng lớp hội nhập có kết hợp nơi làm việc với chỗ ở, càng có nhiều khả năng khai thác những tiềm lực của địa điểm và như vậy là liên tục đề ra những đổi mới có tính toàn cầu thích ứng với địa phương phức tạp tương tác thay vì giậm chân tại chỗ bởi những chỉ đạo quy hoạch từ trên xuống dưới. Đường phố ven sông ở Thượng Hải (Shanghai) là một biến đổi lí thú khác(S1). Mặt khác, Đường Orchard đầy tiềm năng – đường phố thương mại chính ở Singapore cũng đã được thực hiện(X2).