Không gian Hậu – Hiện đại

Không gian hậu – hiện đại có tính đa phương và có thể gồm nhiều loại, từ không gian trí tuệ, không gian tinh thần, không gian nghệ thuật và không gian văn hoá đến không gian tự nhiên và không gian thực sự. Từ tính hiện đại chỉ rõ tính chất (trạng thái) lỏng (pluidity) tương quan phức tạp, tính lai tạo và phi địa phương hóa giữa tính hiện đại và tính hậu – hiện đại. Tính hậu – hiện đại là một hiện tượng văn hoá toàn cầu. Sự năng động và sự khác biệt của nó có tính toàn cầu thích ứng với địa phương hóa và bao gồm tất cả. Tuy thế, sự phá sản về trí tuệ và lí luận của chủ nghĩa Hiện đại, ảnh hưởng ở khắp nơi của nó đã bị giảm sút. Mặt khác, chủ nghĩa Hậu – hiện đại có ở khắp mọi nơi, đặc biệt là trong nghệ thuật và trong lối sống và làm thay đổi giá trị của thế hệ trẻ hơn. Tuy nhiên, những điều kiện kích thích và thay đổi nhanh của chủ nghĩa Hiện đại vẫn còn được nổi tiếng cùng với sự lí giải tiến bộ và sáng tỏ về đạo lí và công bằng xã hội.
Điều có ý nghĩa quyết định là thừa nhận tầm quan trọng của không gian không xác định(l6). Đó là khoảng giữa những không gian – phần còn lại đằng sau trong khu vực phát triển hiện đang tồn tại hoặc được khu vực phát triển mới tạo ra khôngcó chủ định. Không gian không xác định có đặc tính đa nguyên, mờ nhạt, phức tạp và hỗn độn. Trích dẫn lời của John Philips: “Những không gian ấy nổi bật mỗi khi một khu vực đồ thị của bất động sản mất đi đặc ân kinh tế. Với tình trạng đổ nát sẽ có mức độ tự do hỗn loạn làm cho những không gian ấy có tính linh hoạt đối với việc chịu đựng những sự thay đổi nhanh chóng trong việc sử dụng… Bằng cách tập trung sự chú ý vào các không gian như thế [William s. w.] Lim có thể hướng vấn đề công bằng xã hội ra ngoài hệ biến hóa và thuật hùng biện của sự tiến bộ về công nghệ”<17). Với tinh thần tương tự như thế, Quy hoạch đô thị vi mô của Chang Yung Ho phản bác sự cần thiết của tabula rasa (phá hủy san bằng) hay là sự phá hủy hoàn toàn trong khi đô thị biến đổi. Thay vì điều đó, ông muốn xem xét kĩ những yêu cầu thực sự của việc thay đổi thực tế của bản thân cuộc sống đô thị và sắp đặt lại trật tự của các khu vực cũ để đưa chúng vào với sức sống mới”(1S).
Đối mặt với những thử thách khó mà tin được của thế giới phức tạp của tính toàn cầu thích ứng với địa phương và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, kiến trúc đương đại chia sẻ nhiều đặc điểm tương tự với cộng đồng nghệ thuật rộng rãi hơn.Theo nhà phê bình nghệ thuật Hậu Hàn Như (Hou Hanru), những người ngoài cuộc không tuân thủ, tiên phong ở ngoại vi và cộng đồng nghệ thuật không phải châu Âu di cư ở Paris mà ông gọi là những sống lưu vong (li hương) – là lực lượng nghệ thuật năng động bên ngoài xu hướng chủ đạo lấy châu Âu làm trung tâm đã góp phần hữu hiệu vào cuộc đấu tranh chống xu hướng phê bình trung lập phổ biến rộng trên thế giới(l9). Trên toàn cầu, nhưng đặc biệt ở các nền kinh tế đang phát triển nhanh ở châu Á, nhiều nước đang trải qua cuộc khủng hoảng nghiêm trọng về bản sắc, không có sự nhận dạng và không có sự địa phương hóa lãnh thổ. Theo Arjun Appadurai, “cần khẩn cấp tập trung vào động lực văn hoá của cái mà bây giờ gọi là không có sự địa phương hóa lãnh thổ… Nới lỏng sự kiểm soát giữa nhân dân, sự giàu có và lãnh thổ làm thay đổi tận gốc cơ sở của sự tái sản sinh văn hoá”(2l,). Tuy nhiên, dù tác động của tính toàn cầu và sự thật là ranh giới kinh tế, xã hội và văn hoá trở nên ngày càng mờ đi, tính lãnh thổ quốc gia vẫn còn rất thực, lợi ích và hoạt động của quốc gia dân tộc phải được tính đến(21). Hơn nữa, không thừa nhận tính phổ biến của chủ nghĩa tư bán toàn cầu, điều cốt yếu của đạo lí và công bằng xã hội phải thừa nhận cùng với sự thật là các nét đặc điểm địa phương có thể thực hiện chức năng như những vật thiết yếu tạo ra sự ổn định.
So sánh với tác phẩm nghệ thuật, kiến trúc và Quy hoạch đô thị có thể dược biện luận là có quy mô lớn hơn và phức tạp hơn, nên vì thế có những khả năng lớn hơn, cũng như có nhiều hạn chế hơn. Sự thực hiện chúng ngày càng gắn chặt với cấu trúc đô thị thay đổi nhanh chóng, cũng như với nền văn hoá, giá trị và lối sống được phong phú hơn bởi các đặc điểm địa phương. Ở các thành phố châu Á có sự phát triển kinh tế nhanh chóng và những thay đổi về cấu trúc, những biến đổi cơ bán và chưa từng có trước đây đã tạo ra các hình ảnh đổi mới và giàu óc tướng tượng tiến tới những mô hình mới về quy hoạch đô thị(22). Ớ các thành phố đó, những biểu cảm kiến trúc và đồ thị đều có tính phức tạp, đa nguyên, không có sự điều phối và hỗn loạn. Chúng nằm ngoài các tiêu chuẩn phong cách và thẩm mĩ dược chấp nhận của chủ nghĩa Hiện đại. Chẳng hạn, những chỗ chuyển đường cao tốc khổng lồ ở trên cao ở Thượng Hải (Shanghai) có thể tạo ra cảm giác tự hào dưới hình thức đô thị gây ấn tượng mạnh của chúng hoặc cảm giác xấu hổ vì sự phá hoại thô bạo đối với môi trường hiện có<2,). Sự trình bày về kiến trúc và đô thị được diễn ra trong địa hạt bất ngờ. Tuy nhiên, không dễ lí giải trên cơ sở triết lí phương Tây theo chu kì hoặc theo quan niệm tuyến tính của phương Tây về sự tiến bộ liên tục. Cũng như âm (ỵin) và dương (ya/ìg), chúng không phải tốt, mà cũng không phải xấu, không phải thiên đường, mà cũng không phải địa ngục. Tôi xin trích dẫn lời của Umberto Eco: “Sự tiến bộ vô tận không tồn tại, mà cũng không có (như những người theo chủ nghĩa truyền thống muốn tin tưởng) một chu kì mà chúng ta sẽ mãi mãi đi khắp nơi. Chúng ta phải đối mặt với các hình xoắn ốc hoặc sự bùng nổ”(24). Có lẽ chúng ta phải tạm ngừng nghiên cứu kĩ sự uyên thâm của lời tuyên bố có khả năng gây tranh luận này.