Kiến trúc, nghệ thuật, bản sắc ở Singapore – Phải chăng còn có cuộc sống sau Phá hủy san bằng (P1)

1. DẪN LUẬN
Bàn luận về bản sắc ở Singapore được bắt đầu từ việc thừa nhận nó thiếu bán sắc đậm đà. “Sự biến đổi thường xuyên, kéo dài của thành phô làm cho triển vọng đạt được một ý nghĩa ổn định của bản sắc cho mọi thời đại là không thực tế và hoàn toàn không thích hợp”(1). Theo lời Rem Koolhaas, Singapore được coi như tấm bia đá cơ bán trơ trụi (hay đá phiến chưa ghi khắc) – một bề mặt bị san phẳng cho sự khởi đầu thực sự mới’2′ trong khi Yeo Wei Wei đã mô tả sự phá húy san bằng (tabula rasa) và hiện tượng hư ảo như sân khấu nhà hát của cảnh quan đô thị và cảnh quan văn hóa Singapore*3′. Việc giải tỏa và tái thiết có hệ thống đã phá hủy nhiều cấu trúc đô thị của Singapore. Không quan tâm đến phần lớn các công trình cổ và các công trình hiện có, thành phố chẳng còn gì là bản sắc thị giác rõ ràng để mà nói. Các nhà phê bình ngày càng hay than vãn rằng trên thực tế môi trường thị giác không còn bối cảnh, cảnh quan, quy mô hay lịch sử nữa. Hiện tượng này không chỉ giới hạn về mặt tự nhiên của Singapore, mà hầu như tất cả các khía cạnh về xã hội cũng được đặc trưng bởi sự xóa bỏ, phá hủy và lãng quên tương tự như thế. Tuy nhiên, đối với Peter Schoppert thì “Singapore đang ở trên khắp các nẻo đường, chử không phải ở cội nguồn: giao điểm của những qũy đạo của một ngàn cuộc hành trình, Singapore là tổng của một trăm chỗ định cư của những người sống lưu vong: về đêm, dường như mọi người đều mơ tướng đến một nơi nào khác nữa”<4).
Bán thuyết trình này cố gắng nghiên cứu điều kiện phức tạp của bản sắc Singapore khi biết thực tế việc phá hủy san bằng để vượt qua nỗi lo lắng về những công nhận này và xem xét cái có thể nằm đằng sau chúng.
2. BẢN SẮC SINGAPORE
Tách khỏi Malaysia năm 1965, Singapore đứng riêng thành một thành phố – quốc gia nhỏ được lấy đi của nội địa. Sự tiếp tục tồn tại của quốc gia như một thực thể độc lập về mặt xã hội, kinh tế và chính trị, vì thế cần phái ưu tiên hàng đầu và đòi hỏi một chiến lược hợp lí mạnh mẽ. Đảng cầm quyền – Đảng Hành động của Nhân dân (Peoples’ Action Party – PAP) – coi sự sống còn về kinh tế và chính trị có tầm quan trọng tối cao, còn tất cả những vấn đề khác chỉ là thứ yếu. Như vậy sự sống còn đã trở thành một loại hệ tư tưởng quốc gia để lèo lái xã hội Singapore – một xã hội tràn đầy cảm giác liên tục khủng hoảng và tình trạng khẩn cấp do đảng cầm quyền nuôi dưỡng mà di sản của nó vẫn còn để lại đến tận ngày nay. Bản sắc quốc gia đã từng bước được đưa vào các chính sách của Nhà nước và bản sắc văn hóa từ nay hoàn toàn được điều chỉnh và gắn liền với những nhiệm vụ kinh tế và chương trình hành động chính trị.
Chủ nghĩa đa nguyên sắc tộc là một phần nội tại của xã hội Singapore vì dân cư ở đây có nguồn gốc từ những miền đất khác nhau của châu Á. Từ khi giành được độc lập, Nhà nước đã tiếp tục phấn đấu theo hướng mô hình đa chủng tộc CMIO (Chinese, Malay, Indian and Others: Hoa, Mã Lai, Ân Độ và các chủng tộc khác) quy tụ dưới bản sắc quốc gia Singapore. Thừa nhận thuyết đa nguyên sắc tộc của Singapore là rất phức tạp và luôn luôn ở trong tình trạng biến động liên tục, đã tiến triển vượt ra ngoài “sự tương tác năng động của những thành tố, các lực lượng và những phát triển của địa phương, của khu vực và quốc tế trong phạm vi các bối cảnh lịch sử khác nhau”<5). Lai Ah Eng đặt thành vấn đề liệu những hành động và chính sách của Chính phủ hiện hành đã thỏa đáng và thích hợp chưa.
Vì chủ nghĩa tư bản toàn cầu là nguyên nhân làm cho không gian ngày càng trở thành đồng nhất hóa nên việc tăng cường những nét đặc điểm địa phương là một nhu cầu cấp bách. Sự hiểu biết hiện nay về các truyền thống, di sản và những kí ức là điều thiết yếu cho sự phát triển tính toàn cầu hóa thích ứng với địa phương một cách lai tạp. Tuy nhiên, trong việc xây dựng bản sắc quốc gia một cách khó nhọc do Đảng Hành động của Nhân dân (PAP) đảm nhiệm, các yếu tố của những truyền thống, sự đa dạng của tính đa văn hóa và các kí ức tập thể có thể đã là bản chất và nguồn gốc của bản sắc đa nguyên Singapore đã bị xói mòn nghiêm trọng, về cảnh quan đỏ thị, những nhà Quy hoạch đã xóa bỏ và phá hủy một cách có hệ thống các khu vực của thành phố và các địa điểm lịch sử không được bảo vệ đã đóng vai trò những nơi chứa đựng lịch sử, các giá trị và những nền văn hóa. Thành phố tiếp tục tước đoạt quá khứ của nó. Việc mới đây phá hủy nghĩa trang Bidadari — một trong các nghĩa trang cổ nhất và lớn nhất ở Singapore – để cấp đất xây dựng khu chung cư là một thí dụ gây chấn động mạnh mẽ(6).
Vì vậy chắng có gì là ngạc nhiên khi nữ sĩ Lau Slew Mei than vãn trong cuốn tiểu thuyết của bà:” Trong cái thành phố này, bạn không thể bước đi rồi quay trở lại mà vẫn tìm thấy đúng những cái trước kia đã có ở đây. Vậy thì những người nào trong số cư dân thành phố đã sống với sự thay đổi nhiều đến thế trong cảnh quan của họ? Phải chăng có một nền móng cho một bản sắc ổn định?”<7>. Cuốn sách Lịch sử kiến trúc Singapore(8) đã mô tả chi tiết các công trình kiến trúc cổ và có ý nghĩa nhưng thường kèm theo những ghi chú thông báo cho độc giả biết rằng công trình đã bị phá hủy. Việc phá hủy nhiều công trình đã diễn ra trong những năm 1960 – 1985, tức là khi Đảng Hành động của Nhân dân (PVP) thực hiện mạnh mẽ nhất các chính sách phát triển kinh tế và đổi mới đô thị.
Chắc chắn trong thành phố này, như Nhà thơ Arthur Yap đã nói với chúng ta” không có tương lai cho nỗi luyến tiếc quá khứ”(9). Một mặt, tình trạng vô vị, phi lịch sử hóa, phi chính trị hóa của Singapore là kết quả của những chính sách và các quyết định chính trị thực dụng cũng như định hướng khắt khe của đảng cầm quyền. Mặt khác, những nỗ lực của Chính phủ nhằm tạo ra các biểu tượng giả lịch sử chẳng hạn như Merlion – một sinh vật nửa sư tử, nửa cá(1(l) – và tạo ra những địa điểm kiểu công viên theo chuyên đề như phố Bugis (Bugis Street) được xây dựng lại để tạo ra bản sắc thị giác thường bị méo mó bởi nhu cầu làm thỏa mãn nỗi luyến tiếc quá khứ và đê tạo ra sự quan tâm đến du lịch. Những tác động có tính tàn phá của quy hoạch theo chủ nghĩa Hiện đại, di dời nhiều nhà ở và tái phát triển đã để lại cho Singapore không hơn gì một hình ảnh của một thành phố được chế tạo hàng loạt, được điều chỉnh quá mức, có vẻ hào nhoáng và sạch sẽ, ngăn nắp. Trong quá trình thực hiện, thành phố đã bị lột trụi sinh khí, tính chất phức tạp và hỗn loạn, những phẩm chất làm cho các thành phố láng giềng ở châu Á như Bangkok, Tokyo và Thượng Hải (Shanghai) có vẻ sống động và lí thú hơn nhiều.
Kiến trúc luôn luôn liên kết với những vấn đề về bản sắc thị giác và bản sắc văn hóa. Kiến trúc là yếu tố thiết yếu trong ngôn ngữ không gian của các hình thức và được gắn sâu vào những lĩnh vực phức tạp của cuộc bàn luận về đô thị và về văn hóa. Các nhà lí luận văn hóa đã xác nhận một cách có sức thuyết phục rằng “văn hóa không được cấu thành bởi một hệ thống những đối tượng đơn độc, mà bởi sự bàn luận làm cho các đối tượng ấy có ý nghĩa. Vì thế bản sắc văn hóa nổi lên như một lĩnh vực phức tạp của những hoạt động ăn khớp với nhau, nhưng không được định rõ bởi các đồ tạo tác văn hóa chẳng hạn như kiến trúc”(11). Vì lí do đó, bài thuyết trình này cố gắng tiến hành khảo sát bao quát những hình thức khác nhau của sự sản sinh, thực tiễn và bàn luận về văn hóa từ kiến trúc đến nhà hát, văn học và mĩ thuật.