Quy hoạch đô thị Hậu – Hiện đại cấp tiến (P1)

Quy hoạch đô thị HẬU – HIỆN ĐẠI CÂP TIẾN
Ớ châu Âu cũng như ở các nền kinh tế phát triển khác, việc bàn luận trí tuệ về kiến trúc hiện đại và Quy hoạch đô thị không tưởng đã tiếp tục rất sôi nổi trong những năm giữa hai cuộc Chiến tranh Thế giới. Sự từ bỏ quá khứ đã dự định trở thành tuyệt đối. Theo những người đề xướng phong trào Hiện đại, quy hoạch đô thị và kiến trúc hiện đại chủ nghĩa phải giải phóng chúng ta khỏi lịch sử. Cơ sở hợp lí ấy làm mất đi ý nghĩa lịch sử của cái đặc biệt đưa vào mô hình phổ biến trông hợp với các hình ảnh lặp đi lặp lại và buồn tẻ. Tuy nhiên, vừa lúc việc hành nghề kiến trúc hiện đại và việc bàn luận học thuật đã bắt đầu sử dụng ảnh hưởng của nó ở Trung Hoa, đất nước này đã lao vào hàng chục năm chiến tranh và hỗn loạn. Hơn nữa, sự phục hồi phong cách cổ điển mà chủ nghĩa đế quốc áp đặt ở các cảng theo hiệp ước đã được tiếp nhận một cách bị động ngoài mặt và sự phản đối âm thầm, giận dữ từ phía dưới cơ sở.
Việc tái thiết những Công trình bị phá hủy trong Chiến tranh Thế giới lần thứ II ở Tây Âu đã được tiến hành với công cụ trí tuệ của chủ nghĩa Hiện đại. May thay, việc đó đã được thực hiện trong bối cảnh có sự cam kết mạnh mẽ của các công dân bảo tồn những thành phố truyền thống. Trái lại, từ thập niên 1950 Chính phủ Mĩ đã ủng hộ việc đổi mới đô thị (quy hoạch lại các thành phố Mĩ với việc phá bỏ nhà ổ chuột để xây nhà mới) như một công cụ hữu hiệu để đẩy mạnh những hoạt động kinh tế và để đáp ứng các đòi hỏi ngày càng tăng của thị trường và lợi ích tài chính của tư nhân. Quá trình đó dẫn đến việc xây dựng nhiều nhà cao tầng, nhiều nút giao thông lập thể và những con đường lớn ở khu trung tâm và giải tỏa với quy mô lớn và bố trí lại các công trình quan trọng của những cộng đồng đang tồn tại, dẫn đến việc phá húy nhiều cơ cấu đô thị truyền thống.
Từ giữa thế kỉ XX chủ nghĩa Hiện đại đã là lực lượng chi phối trong xu thế chủ đạo của quy hoạch đô thị và kiến trúc. Với nền kinh tế bị Mĩ chi phối và những ảnh hưởng văn hoá của Mĩ, các nước đang phát triển có nền kinh tế định hướng thị trường đã thừa nhận rằng có mô hình phát triển đô thị không lựa chọn. Như vậy mô hình của Mĩ đã uốn nắn nhiều tính cách của đô thị và môi trường thị giác của các thành phố, đặcbiệt là ở khu vực Đông Á.
Năm 1949 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã được thành lập và cuộc chiến tranh lâu năm đã kết thúc. Sau đó kiến trúc Trung Hoa đã trải qua một số thí điểm thiết kế. Với những thay đổi đó, đã có sự tìm kiếm mạnh mẽ các hình thức dân tộc, cũng như thực tế về sự hạn chế về kĩ thuật và về giá cả’55’. Trong nhiều thập niên Trung Hoa về thực chất đã bị cô lập với những cuộc thảo luận có liên quan đến các thực nghiệm lí thú về nghệ thuật và kiến trúc. Trung Hoa cũng không tham gia phê bình chỉ trích ngày càng nhiều chống lại kiến true hiện đại và sự thất bại rõ ràng của việc thực hiện đô thị theo chủ nghĩa Hiện đại.
Một diều thú vị là chỉ có ba dự án lớn với quy mô thành phố dựa trên cơ sở mô hình quy hoạch đô thị không tưởng của Le Corbusier được thực hiện và cả ba thành phố ấy đều ớ các nước đang phát triển. Từ giữa thập niên 1960 các thành phố Chandigarh'”6′, Brasilia157′ và Singapore’5″1′ có quy hoạch dựa nhiều vào sự phá hủy san bằng, hay là phương pháp phát triển đá phiến sạch. Phương pháp này bây giờ đang được xem xét một cách có phê phán. Phải mất hàng chục năm cho phương Tây và cộng đồng học thuật biết dược rằng các lí luận quy hoạch hiện đại chủ nghĩa có nhiều khiếm khuyết cố hữu mà thường kéo theo việc tạo ra môi trường buồn tẻ và không hấp dẫn về xã hội học.
Vậy mà nhiều dự án phát triển đô thị mới dựa trên cơ sở lí luận quy hoạch hiện đại chủ nghĩa đã lỗi thời và thỏa hiệp với sức mạnh của lòng tham và lợi nhuận do thị trường điều khiển vẫn đang được quy hoạch và xây dựng. Chúng thường mất đi những cơ hội của đô thị. Các thí dụ quan trọng mới gần đây bao gồm London Docklands – Canary Wharf59*, Melbourne Docklands’6*’* và Phố Đông (Pu dong) của Thượng Hải(6l).

 Mặc dù cơ sở hạ tầng đổ thị nghèo nàn và những nhược điểm hiển nhiên về quản lí đô thị lành mạnh, nhiều thành phố ở châu Á từ Thượng Hải đến Bangkok và Mumbai vẫn có thể duy trì được sự hấp dẫn, sinh lực và tính năng động của mình. Trái với sự mong chờ, sự hấp dẫn của chúng là chính xác vì chúng thiếu trật tự một cách hỗn loạn, phong phú một cách đa nguyên và phức tạp ngoài ý định(62). Hiện tượng đô thị này bây giờ đã tạo ra mối quan tâm của toàn thế giới, sự không tin tưởng và thậm chí sự hốt hoảng.
Tuy nhiên Hong Kong là một trường hợp đặc biệt. Hong Kong có cơ cấu đô thị rất có hiệu quả, mặc dù một sự thật là nó vi phạm và phớt lờ phần lớn những quy tắc cơ bản của lí luận quy hoạch hiện đại chủ nghĩa. Nó tiếp tục đổi mới và hội nhập các hoạt động phức tạp của đô thị. Những đổi mới quan trọng nhất của nó là: thứ nhất, mở rộng và tăng cường cho hai con đường chính đã có từ trước Chiến tranh Thế giới lần thứ II là King’s Road và Queen’s Road; thứ hai, đưa những phần nối hai tầng qua nhiều tòa nhà; và thứ ba, cung cấp các cầu thang cuốn nhiều quãng miễn phí đến Tầng giữa(W). Những đặc điểm của quy hoạch đô thị Hong Kong khẳng định một cách mạnh mẽ tinh thần của chủ nghĩa Hậu – hiện đại là logic văn hoá của sự thương phẩm hóa và chủ nghĩa tư bản hậu kì Mĩ.
Nền kinh tế Hong Kong là thị trường tự do tuyệt vời. Nó là nhà đầu tư quan trọng nhất ở Hoa Nam, tập trung chủ yếu vào công nghiệp nhẹ và dịch vụ cho người tiêu dùng. Đó cũng là địa điểm then chốt nguyên thủy cho việc hội nhập đang tiến triển của vùng châu thổ sông Trân Châu (Zhen Zhu he – Pearl River)(64). Phong cách doanh nhân của Hong Kong được chi phối chủ yếu là lòng tham và rủi ro cao, thường sản sinh ra cái tốt nhất và có khi cả cái xấu nhất của chủ nghĩa tư bản với thị trường tự do(65). Quả thật, Hong Kong là thành phố toàn cầu hậu – hiện đại đầu tiên ở châu Á kiểu James.