Quy hoạch thành phố Thượng Hải (P1)

Phương hướng đi lên trong tương lai của nó vượt ra ngoài phạm vi của chủ nghĩa Hiện đại lấy châu Âu làm trung tâm và các quy tắc về phong cách của kiến trúcQuy hoạch đô thị hiện đại chủ nghĩa(4).

Không giống những thành phố của các nước phương Tây, phẩn lớn những thành phố châu Á (và Thượng Hải cũng không phải ngoại lệ) không có các trung tâm tự nhiên chủ đạo tập trung quyền lực chính trị hoặc kinh tế. Quy hoạch thành phố Thượng Hải có nguồn gốc sâu xa trong văn hoá của nó. Biểu tượng của bản sắc đô thị Trung Hoa mới đang trong tiến trình hình thành và phát triển. Vào thời điểm quyết định, người ta có thể hỏi cái gì tạo ra tính chất Trung Hoa mới ấy và có phải nó sẽ có cái gì đó hoàn toàn mới và từ bỏ quá khứ của nó – sự thực hành việc phá hủy san bằng.

Thượng Hải không ngừng được cải thiện; hấp Ihụ và phản ánh tất cà những cái mới đã bị lợi dụng trong hơn một thế kỉ thav dổi lo lớn khó mà tin được.Alan Balfour đã than vãn rằng “Thượng Hái là một thành phố không cân đôi”, nhưng còn nhân dân Thượng Hải thì “đã điều chỉnh sự thay đổi liên tục môi trường chính trị và môi trường tự nhiên mà không mất đi chút nào nghị lực và tham vọng cua họ. Thực tế của Thượng Hái tương lai tùy thuộc vào tính cách của nhân dân thành phố [và lời cam kết theo đạo lí và tư tướng của chính quyền] nhiều hơn là ớ tầm nhìn xa trông rộng của các nhà Quy hoạch đô thị và các kiến trúc sư”(5).
Trong bối cảnh đó tôi đã đáp lại lời mời của Hans Ưlrich Olbrist – một nhà phê bình và người phụ trách viện bảo tàng – triển lãm nổi tiếng – biện luận một bức tranh không tưởng cho Utopia Station (Nhà ga Không tướng)16′. Bức tranh ấy có tựa đề” Have You Been Shanghai[ed]?” (“Phải chăng bạn đã bị lừa?”). Từ điên Merriam Webster định nghĩa “shanghaied” là “đưa con tàu ra nước ngoài bằng bạo lực thường có sự hỗ trợ của rượu hoặc ma túy hay dùng bạo lực hoặc đe dọa dùng bạo lực để đưa hoặc như thể đưa người ta vào nơi giam cầm”(7). Bối cảnh của tranh này gây xúc động bới cơ sở hạ tầng dồ sộ Yan’an Grade Crossing (Chỗ chắn tàu Diên An) mới được xây dựng ờ thành phố Thượng Hải giống như nội tạng lòi ra khỏi bụng con rồng.
Ngày nay, “HaveYou Been Shanghaied?” có ý nghĩa rộng hơn nói chung. Bạn đã bị quyến rũ và đã ngẫu nhiên phát hiện ra thiên dàng tường tượng của ngày mai? Bạn có thể cám thông sự ham muốn nhiệt tâm của những neười dân loai bỏ sự độc hại cũa tất cả các tiếng ồn, âm thanh, ánh sáng, sự chuyển dộng, tốc dộ và mật độ cao? Hav phải chăng bạn đã bị áp đảo, làm lầm đường lạc lối và bị lừa bịp bới sự bùng nổ thực sự của những cơ hội hoang đường và hội chứng đầu cơ để phất lên đột ngột? Phái chăng hoạt động kỉ niệm nút giao thông lập thể ấy đã đế lại cho bạn sự kinh hoảng? Thượng Hải cho thấy thách thức không ngừng của nó về sự xác định rõ điều không tướng (utopia) và xã hội ngược lại không tướng (dystopia) có tính chất truyền thống. Tinh thần liều lĩnh, không chịu bất cứ hạn chế nào đã chấp nhận mĩ học dô thị đáo ngược các tiêu chuẩn có thể dự đoán được của chủ nghĩa Hiện đại. Tôi xin trích dẫn một doạn trích từ bức tranh đó:
“Chỗ cắt nhau của các đường ớ Yan’an Grade Crossing (Chỗ chắn tàu Diên An)<x’ giới thiệu hình ảnh về cư sở hạ tầng đồ sộ (hình 2). Xc cộ phóng vù vù trên táng mây có rào chắn bằng bêtông có gò gân cao 10m trên đầu bạn. Trcn mặt đất, làn sóng này tiếp theo làn sóng khác những xe buýt mang quảng cáo bằng tiếng quan thoại (Bắc Kinh) diễn đạt theo lối không tưởng chạv vèo vèo. Các đám done người ăn mặc đặc sắc tràn vào và ra khỏi lối ra vào đường ngầm, đi lên, đi vòng và di xuống những cầu vây quanh ở trên đầu dành cho bộ hành dưới các dường cao tốc.Vào ban đêm, cánh tượng mà mắt nhìn thấy những con dường tốc hành màu xanh trở nên nổi bật hơn, có sức quyến rũ hơn. Từ xa, mái lợp của một rừng nhà cao tầng với công viên theo chủ đề rực rỡ cả một vùng”<9).

Trung Hoa đang đi về đâu trong thế kí XXI? Mọi người đang lao đi đâu? Tại sao chúng ta vẫn cần phục vụ sự ham muốn vô hạn về xe có động cơ trong thiên niên kỉ mới? Các đường cao tốc cắt chéo nội thành là cơn ác mộng của những nhà môi trường học và đã bị phản bác từ lâu. Tương tự như thành phố của những nhà chọc trời ngoạn mục(l()), cả hai đều là các cảnh tượng tiên tri sự kiện bi thảm lớn (như trong sách Khải huyền) của chủ nghĩa Hiện đại đã lỗi thời. Tuy nhiên, người Thượng Hải ngày nay không thể hoạt động mà không có chúng. Những cấu trúc ấy là sự khẳng định tượng trưng cho tính đương đại của các hình ảnh cuộc sống ở Trung Hoa.Chúng cũng là sự xác nhận quả quyết về mặt tâm lí rằng Thượng Hải đang di chuyển lên với một tốc độ kinh hoàng và khao khát một cách dữ dội tiến tới làm nên một tương lai mới và tồn tại không có sự chi phối của lí luận và thực tiễn của quy hoạch đô thị ngày nay.
Bài này cố gắng mô tả hiện tượng khó mà tin được của Thượng Hải, một thành phố đã bị thu hút vào một thời đại biến đổi chưa từng thấy buộc chúng ta sẽ phải suy nghĩ lại những quan niệm của chúng ta về thời gian và không gian trong bối cảnh (hậu) hiện đại. Từ (hậu) – hiện đại đã báo hiệu rõ ràng trạng thái lỏng, tính lai tạp và không địa phương hóa phức tạp, chưa giải quyết được (và thậm chí không có khả năng giải quyết được) giữa tính hiện đại và tính hậu – hiện đại(11). Chúng ta sẽ bàn luận về những khát vọng văn hoá và đô thị của Thượng Hải bằng cách xem xét bản chất của các đặc tính toàn cầu và điều quan trọng là của các đặc điểm địa phương của nó trong ba phần: Tính toàn cầu hóa có thể chọn, Văn hoá trong Thượng Hải đã toàn cầu hóa, Quy hoạch đô thị hậu – hiện đại cấp tiến.