Tính hiện đại đa dạng trong Quỵ hoạch đô thị theo đạo lí châu Á (P1)

Tính hiện đại được phương Tây hiểu là quá trình biến đổi lịch sử đã diễn ra ở châu Âu và sau đó là ở Hoa Kì. Nền văn hoá mới đã tiến hóa được bao gồm những khái niệm về tự do, nhân quyền và cá tính cũng như quyền lực của luật pháp. Chủ nghĩa cơ hội cũng như niềm tin vào tính hiện đại phương Tây đã kích thích lòng tin rằng tất cả các nền văn hoá được tạo ra theo hình ảnh phương Tây. Sự tin tưởng đó được tăng lên gần như là do mới có công nghệ cao hơn và phát triển kinh tế. Tính hiện đại có tâm là châu Âu là sự biện giải cho sứ mệnh khai hóa theo hướng khác không phải của phương Tây cũng như sự xâm chiếm thuộc địa và rất nhiều việc của đế chế. Ngày nay, điều đó thường được phản ánh theo tiềm thức trong những thảo luận có xu hướng chủ đạo là văn hoá và các chính sách phát triển bao gồm cả những người được các cơ quan tài chính quốc tế và những tổ chức viện trợ thuê làm.

Câu chuyện hiện đại chủ nghĩa có trung tâm là châu Âu như thế không phải diễn ra không có thách thức. Phong cách phương Đông của Edward Said và các tác phẩm tiếp theo của ông đã phơi bày những tác động xấu và một chương trình nghị sự vốn thiên về đế quốc – thực dân(7). Các học giả Nam Mĩ đã nghiêm khắc phê phán thói đạo đức giả đằng sau cái hiện đại được tự công bố là có trung tâm ở châu Âu, nhất là chú ý đến những hành động diệt chủng không thể tha thứ được đã phạm phải đối với dân bản xứ. Những người Mĩ gốc Phi đã nhiều lần nói lên nỗi đau khổ không thể chịu đựng được và sự bất công của cảnh nô lệ đã vượt quá mọi giới hạn có thể tưởng tượng được của công lí và phép lịch sự của con người. Nhiều công trình nghiên cứu hậu – thuộc địa bây giờ đã nhận diện được các luật lệ, quy tắc đế quốc chủ nghĩa vô trách nhiệm về đạo đức, có tính phân biệt chủng tộc do các nước châu Âu áp đặt, đặc biệt là trong thế kỉ XIX. Công trình nghiên cứu mới đây về đế quốc Mĩ “Lòng dạ của đế quốc và Địa lí đế quốc của <Mĩ – Á>” đã phơi bày những chính sách khéo che đậy của chủ nghĩa đế quốc Mĩ <X).

Bởi vậy, điều quan trọng phải ghi nhớ rằng những ứng dụng dân chủ của tính hiện đại ở phương Tây chỉ được thực hiện thành công trong khuôn khổ các quốc gia dân tộc phương Tây, chứ không áp dụng được một cách hữu hiệu chút nào ở những nước không phải phương Tây. Khi người ta đắm chìm trong nền văn hoá và niềm tin của mình thì các nền văn hoá khác chắc chắn sẽ xuất hiện những cái kì lạ và có may lắm thì cũng là thứ ngoại nhập. Vì thế chủ nghĩa đế quốc châu Âu trong thế giới không phải phương Tây và mối quan hệ chủng tộc ở Hoa Kì gặp nhau theo hướng bạo lực và phân biệt chủng tộc.

Với ngoại lệ là Nhật Bản – nước đã hoàn thành bước quá độ của mình, các nước không phải phương Tây đều trải qua một nỗ lực từng bước lâu dài hướng tới hiện đại. Đó là một kinh nghiệm đầy đau khổ (đáng buồn) và có sức phá hoại. Xét tính đa dạng của bản chất văn hoá và những giai đoạn phát triển kinh tế khác nhau của các nước đó thì không thể có giải pháp lí tưởng. Những khái niệm của phương Tây về nhân quyền và dân chủ không thể được áp dụng hữu hiệu và không thể được áp đặt mà không có sự phân tích kĩ lưỡng và sự sửa đổi căn bản. Tính hiện đại của mỗi xã hội phải tiến hóa từ bên trong môi trường văn hoá của chính nó. Bằng cách này, tính hiện đại được lựa chọn trong hai hay nhiều khả năng sẽ xuất hiện hết sức khác nhau. Charles Taylor đã nói: “Tương lai của thế giới chúng ta sẽ là thế giới mà trong dó các xã hội sẽ phải trải qua sự thay đổi về thể chế và quan điểm, và một số trong những thay đổi đó có thể diễn ra song song, nhưng chúng sẽ không hội tụ bởi vì những sự khác nhau mới sẽ nổi lên từ người già” (9).

Ở phần này tôi sẽ tập trung vào nhận diện và phân tích bản chất của các truyền thống Khổng giáo Trung Hoa và cuộc đấu tranh chống lại cái hiện đại để làm nổi bật những cái khác nhau và đồng quy với những truyền thống phương Tây và tính hiện đại phương Tây. Tôi đặc biệt nhắc đến bản dịch mới đây của Simon Leys<l(1, với lời giải thích lại The Analects of Confucius {Tuyển tập lời Khổng Tử) và rất nhiều sách của David L. Hall và Roger. T. Ames cũng như các’ học giả khác của nền văn hoá Trung Hoa. Hall và Ames(ll) đã phân tích và nhận dạng những đặc điểm quan trọng của các tiêu chuẩn đạo đức cốt lõi truyền thống Trung Hoa, chẳng hạn như tính siêu việt, quyền lợi, gia đinh và tình bạn, bản thân, cá tính được phân biệt với khái niệm phương Tây. Leys đã trả lại kích thước con người cho Khổng Tử sau nhiều thế kỉ sùng bái chính thức thuyết phát triển tinh hoa và chủ nghĩa hình thức bởi việc làm nổi bật sự khảng định có sức thuyết phục của nó về đạo lí của chủ nghĩa nhân văn và sự tận tâm của nó đối với công bằng xã hội: “Con người không có lòng nhân đạo không thể chịu đựng nổi nghịch cảnh trong thời gian lâu và không thể có niềm vui lâu dài. Một người tốt được thanh thản vì lòng nhân đạo của mình. Một người thông thái được hưởng lợi từ lòng nhân đạo của mìnhll2)… Sự giàu sang và danh giá không công bằng, theo tôi, chỉ như đám mây bay thoáng qua”(l3).