Tính hiện đại đa dạng trong Quy hoạch đô thị theo đạo lí châu Á (P2)

Sự phát triển tư duy xã hội và chính trị Trung Hoa luôn tương phản rõ rệt với tư duy phương Tây khi người ta nghiên cứu vị trí trung tâm của những nghi lễ trong Khổng giáo:” Một người đàn ông cao sang mở rộng kiến thức của mình thông qua sách báo và tự kiềm chế theo nghi thức, vì thế chắc là sẽ không bị sai lầm(14)… Chế ngự bản thân và phục hồi các nghi lễ chỉ trong một ngày thì cả thế giới sẽ giễu cợt tính nhân đạo của người “<l5). Nhiều học giả câm thấy cách hiểu từ “nghi lễ” hiện nay đã lỗi thời vì nó chỉ là ngữ nghĩa và cần được giải thích rộng hơn. Theo Hall và Ames: “Vị trí trung tâm của thực tiễn nghi thức (lễ) trong đạo Khổng là rõ ràng khi nó đáng kể về mặt phẩm chất của những mối quan hệ mà nó có thể tác động tới. Đó là nghi thức hóa với nghĩa rộng nhất, cho phép người ta đóng vai trò xác định các mối quan hệ thích hợp với những người khác” (l6). Bởi vậy các nghi lễ tạo thành một quy tắc (lệ) về đạo đức tự điều chỉnh để có cơ sở đúng đắn cho sự cố kết xã hội vượt ra ngoài cái có thể đạt được thông qua quyền lực của luật pháp. Theo tôi, điều đó thực tế là sự phản ánh tuyệt vời tinh thần của tính hậu – hiện đại đương thời.

Trung Hoa có gánh rất nặng của truyền thống. Để hiện đại hóa, nó phải tiếp tục loại bỏ các truyền thống của nó trước khi cố gắng tái tạo những truyền thống mới. Những điều đó đã được thực hiện phần lớn một cách đột ngột bới giới trí thức Trung Hoa trong cuộc “Ngũ Tứ vận động” (phong trào Mồng 4 tháng 5) năm 1919 – 27 và nhà cầm quyền Trung Hoa trong cuộc Đại Cách mạng văn hoá Vô sản năm 1966 – 76. Chủ nghĩa phản truyền thống ấy từ đó trở thành chủ đạo trong ý thức của những người trí thức Trung Hoa. Mặt khác, sự nỗ lực của Trung Hoa đi theo con đường hiện đại hóa bàng cách thử nghiệm các thể chế luật pháp và chính trị của phương Tây cũng như nền dân chủ tự do trong nửa đầu thế kỉ XX đã thất bại rõ ràng.

Từ sự kiện xô xát ớ Thiên An Môn nãm 1989,Trung Hoa đã quyết định rõ ràng sẽ phát triển cách tiếp cận của mình với hiện đại đã được củng cố bới những truyền thống vãn hoá vững bền. Sự phát triển gây ấn tượng mạnh trong hai thập niên vừa qua ỏ’ các trung tâm đỏ thị chính ven biển đã gói gọn khoảng thời gian mà Trung Hoa có thể xác định lại tính hiện đại và việc Quy hoạch dô thị của mình. Hơn nữa, sự tìm kiếm muộn màng tính hiện đại của mình cũng phải đổng thời đối phó với tác động của quá trình toàn cầu hóa cũng như các lực lượng năng động và thất thường phức tạp của nền văn hoá hậu – hiện đại trong bối cảnh và hạn chế của nền kinh tế địa phương, trong diều kiện lịch sử và chính trị cụ thể.

Các giá trị cốt lõi của xã hội truyền thống tạo ra những bloc công trình cốt yếu của tính hiện đại của nó. Chúng ta phải biết rằng sự khác nhau lớn
giữa các nền văn minh với những truyền thống và nền văn hoá riêng của mỗi nền văn minh đó. Mỗi nền văn hoá lớn được tạo nên bởi rất nhiều truyền thống và lĩnh vực. Qua bao thế kỉ, các nền văn hoá khác nhau vẫn tiếp tục ảnh hưởng lẫn nhau, có khi theo lối đầy kịch tính. Trong bối cảnh chấp nhận càng nhiều giá trị và quyền phổ thông như chống chế độ chiếm hữu nô lệ, quyền phụ nữ được học tập, bây giờ các nước dân tộc chủ nghĩa đã thừa nhận sự cần thiết phải hội nhập một cách có ý thức những nét đặc biệt và dị thường của mình trong khi phát triển tính hiện đại cho bản thân mình.

Đặc biệt, những người trí thức không phải của phương Tây đã tranh cãi về sự cấp bách đang tăng lên cho nhu cầu viết lại các nhận thức về tính hiện đại trên cơ sở phương Tây đã được chấp nhận rộng rãi để giành lại tính hợp pháp lịch sử của chính tính hiện đại của họ(17). Chẳng hạn như từ Đế chế Ottoman buộc phải tan rã sau cuộc Chiến tranh Thế giới lần thứ I, phản ứng của các cộng đồng Hồi giáo ở Trung Đông đối với việc áp đặt sự bóc lột kinh tế và sự điều khiển về chính trị cũng như cuộc đấu tranh không cân sức và sự đối đầu hủy diệt với Israel đã gây ra căng thẳng, gây ra sự phá phách và hung bạo(IX). Tôi xin trích dẫn lời của Shamsul AB – người đã giảng bài và viết nhiều về đạo Hồi chính trị ở Đông – Nam Á: “Nếu người ta bắt đầu hiểu bản chất phức tạp và không đồng nhất của các cộng đồng Hồi giáo và những phản ứng phức tạp như nhau của họ đối với nhiều vấn đề toàn cầu ở địa phương thì sự xem xét cơ cấu – lịch sử của sự phát triển của một cộng đồng Hồi giáo riêng biệt là có tính cấp bách”(m. Sự phát triển và sự giảng giải của các học giả về tính hiện đại trên cơ sở Hồi giáo ở rất nhiều cộng đồng Hồi giáo đang tiếp tục với sự mãnh liệt và cường độ tăng lên. Cựu Phó thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim mới đây đã được ca ngợi là người “tìm kiếm tính hiện đại mà không đánh mất niềm kiêu hãnh ở đạo Hồi”(20). Tương tự như thế, sự liên quan đương thời của thực tiễn và triết lí đạo Phật như không sử dụng bạo lực, lòng khoan dung và hạnh phúc hiện nay đang được tranh luận sôi nổi và định nghĩa lại. Theo Sulak Sivaraksa – một nhà trí thức Thái nổi tiếng, đạo Phật có thể là nguồn nhân sự và chính trị hướng tới sự thay đổi xã hội một cách hòa bình, vững bền. “Để thực sự thực hành bất bạo lực, chúng ta cần loại bỏ ba cái độc hại là tính tham lam, sự tức giận, sự ngu dốt, và trau dồi các phẩm chất tích cực làm sự thay đổi ba cái độc hại nói trên bằng tính hào hiệp, tình thương và sự thông thái”(21).

Ngày nay nhiều học giả đồng ý rằng “những xuất phát điểm khác nhau để chuyển biến tới hiện đại là có khả năng dẫn đến những sản lượng khác nhau, và như thế là các lực lượng mới của xã hội hiện đại có khả năng biểu thị những hình thức mới của sự khác nhau”.(22). Hơn nữa, nhiều quốc gia dân tộc ở thế giới không phải phương Tây như Malaysia và Singapore có cư dân giao lưu văn hoá phức tạp và đa nguyên về mặt chủng tộc, tôn giáo, ngôn ngữ và văn hoá. Tính hiện đại lai căng của họ lại càng thêm rắc rối bởi sự phát triển kinh tế và quá trình hiện đại hóa ở vào những giai đoạn khác nhau. Trong các thập niên vừa qua phương Tây đa văn hoá của những người từ nhiều nước đến sinh sống cũng đã phải đương đầu với những đòi hỏi kiên quyết của những người nhập cư và các dân tộc thiểu số cho môi trường văn hoá lai căng chấp nhận sự trung thành với dân tộc và với cộng đồng lớn hơn, đồng thời vẫn giữ được sự đồng hóa văn hoá và tính phổ biến cho mọi người, mọi nơi, mọi lúc”(23).