Văn hóa trong Thượng Hải toàn cầu thích ứng với địa phương (P1)

VÃN HOÁ TRONG THƯỢNG HẢI TOÀN CẦU THÍCH ỨNG VỚI ĐỊA PHƯONG
Với việc bãi bỏ chế độ thi cử ngành dân sự và chấm dứt triều đại cuối cùng của Hoàng đế năm 1911, quy chế của các nhà trí thức Trung Hoa và mối quan hộ đặc biệt của họ với chính quyền cũng đã thay đổi mạnh mẽ. Trong những thập niên chiến tranh, cách mạng và hỗn loạn tiếp theo, vai trò của các nghệ sĩ và các nhà trí thức đã bị đảo lộn và chủ yếu ỉà không thể nào định rõ, nhiều người đã tiếp tục có những cam kết mạnh mẽ đối với mục tiêu xã hội, tư tướng và dân tộc chủ nghĩa. Nhiều nhà trí thức cánh tá quan trọng như Lỗ Tấn (Lu Xun: 1881 – 1936)<33> và các đảng viên chủ chốt của Điing Cộng sản Trung Quốc đã điều hành các cảng trong khuôn khổ Hiệp ước do nước ngoài kiểm soát để tránh những sự quấy rầy nghiêm trọng.
Từ trước Chiến tranh Thế giới lần thứ II Thượng Hải đã được biết đến như Paris của phương Đông. Tính quốc tế của nó đã được cúng cố vững chắc thậm chí dưới sự bóp méo của chế độ nửa thuộc địa và sự chi phối của tư tướng coi châu Âu là trung tâm. Ấn phẩm mới đây của Lí Âu Phạm (Leo Ou – fan Lee) Shanghai Modern (nguyên văn chữ Hán là: Thượng Hải mô đăng) lần đầu tiên dùng các chất liệu Trung Hoa để giới thiệu ma trận văn hoá (cultural matrix) sáng suốt của tính hiện đại Trung Hoa trong thời hoàng kim trước Chiến tranh Thế giới lần thứ II của nền văn hoá đô thị quốc tế Thượng Hải(34). Tác phẩm của nữ văn sĩ trẻ đầy tài năng Trương Ái Linh (Eileen Chang: 1920 – 1995)<35) – người có những nhận thức là các giá trị và lối sống của thành phố quốc tế Thượng Hải đã đưa sự sáng suốt ăn sâu vào tính đương đại Trung Hoa hồi ấy – là một thí dụ. Cô đã trở nên nổi tiếng rộng rãi vào thời của cô và gần đây lại được ưa thích rộng rãi nhiều hơn ở Trung Hoa lục địa, HongKong và Đài Loan (Taiwan). Xin trích dẫn lời bình của Lí Âu Fạm (Leo Ou – fan Lee) về Lời nói đầu cho Tập truyện ngắn của Trương Ái Linh (Chang Eileen):
“Bối cảnh trực tiếp cho những nhận xét của Trương (Chang) tất nhiên là cuộc Chiến tranh Trung Hoa – Nhật Bản nãm 1937 và sự thất thủ của thành phố Thượng Hải vào tay Nhật Bản năm 1942. Nhưng khi cô nói về trạng thái tan hoang của “nền văn minh của chúng ta”… có vẻ như cô cũng ám chỉ đến diễn tiến vội vã của tính hiện đại – ý niệm quyết định luận theo chiều dài lịch sử như sự tiến bộ mà rốt cuộc nền văn minh hiện nay đã đạt được cái của quá khứ bằng sức tàn phá của chính nó… Cô so sánh “chuyện kể tuyệt vời” đó với bản nhạc giao hướng với tất cả phức điệu của nó và lời khoa trương, nhưng cô thích nghe những giai điệu buồn rầu của nữ ca sĩ ở nhà hát ca kịch địa phương hơn”(36>.
Năm 1949 những bản thuyết trình trí tuệ và nghệ thuật đã được điều chỉnh về tư tưởng và đặt dưới quyển kiếm soát nghiêm ngặt của chính quyền. Theo mô hình đó, công việc của nghệ sĩ được phản ánh trong khẩu hiệu “nshệ thuật phục vụ chính trị” (“nghẹ thuật vị chính trị”). Trong thập niên Cách mạng Văn hoá mớ đầu trong năm 1966, Trung Hoa đã bị hoàn toàn rối loạn. Các điều kiện đã dần dần được bình thường hóa năm 1975 với sự thiết tha của Chu Ân Lai ( Zhou Enlai)(37) yêu cầu giới trí thức và cộng đồng eiáng viên ủng hộ Chương trình 4 Hiện đại hóa của óng. Chảng bao lâu nữa lại đến Kỉ nguyên Cải cách của Đặng Tiểu Bình (Deng Xiaoping) trong những năm 1979 – 89, khi các nhà trí thức Trung Hoa đã làm việc sát cánh với chính quyền và ủng hộ những cố gắng của chính quyền thực hiện tính hiện đại Trung Hoa như một quá trình hội nhập hệ thống thị trường tự do toàn cầu. Đó là thời kì tương đối cới mớ, nới lỏng và nhiệt tâm học tập, bị thu hút vào thí nghiệm nhiều lĩnh vực, bao gồm cả nghệ thuật, kiến trúc và Quy hoạch đồ thị. Trong nhiều trường hợp họ đã thành công. Công nghiệp diện ảnh sẽ là một thí dụ tốt. Các dạo diễn thuộc Thế hệ thứ 5, kể cả Trần Khái Ca (Chen Kaige)’^’ {Fardwell My Concubine – Tạm biệt tì thiếp của ta) và Trương Nghệ Mưu (Zhang Yimou)(39) {“Raise the Red Lantern” – “Nâng cao đòn lồng dỏ”) và mới đây có “Hero” – “Anh hùng”) đã sản xuất một số phim hay và có khả năng gây tranh luận(4<)).
Những sự kiện gây chấn thương trong năm 1989 vẫn tiếp tục không thể nào quên dối với nhân dân Trung Quốc. Đối với nhiều nghệ sĩ và trí thức Trung Hoa, dó là cái mốc lịch sử đã làm vỡ tan chủ nghĩa độc đoán trong hệ thống thứ bậc đã ăn sâu từ trên xuống dưới trong tính hiện đại Trung Hoa – xã hội chủ nghĩa. Phân tích tay sách của Frederic Jameson liên kết chủ nghĩa Hậu- hiện đại với xã hội người tiêu dùng và tuyên bố chủ nghĩa Hậu – hiện đại là logic vãn hoá của chủ nghĩa tư bán hậu kì MT và sự thương phẩm hóa’411 đã được phổ biến rộng rãi trong giới trí thức Trung Hoa từ cuối thập niên 1980. Hơn nữa, phá bỏ tính phổ quát lấy phương Tây làm trung tâm theo chủ nghĩa Hiện đại đã là nguy cơ quan trọng cho sự bàn luận lí thuyết ở Trung Hoa. Vì vậy nó không đáng ngạc nhiên là triết lí hậu – hiện đại và các hình ánh của nó từ đấy đã được chấp nhận là một bộ phận không thể thiếu cua cảnh quan đô thị và văn hoá Trung Hoa đương đại.